Carmen
Operayı keşfet.

Opera başlamadan önce orkestranın çaldığı giriş müziğidir. Uvertür, operaların en ilgi çekici bölümlerinden biridir.

İlk kez 1875 yılında Paris’te sahnelenen bu 2 dakikalık kısa ama melodik açıdan zengin uvertürde dinleyici hayal etmekte özgür bırakılır.

Formula 1 araba yarışlarını takip edenler bu melodiyi hemen hatırlayacaktır. Yarışı kazanan sürücü podyumda zaferini bu eser eşliğinde kutlar.

Uvertür bittiğinde sahnede bir askeri karakol görürüz. Karakola gelen genç kadın, bir askeri aramaktadır. Onbaşı Don Jose’ye annesinden mektup getiren güzel Micaela, oyundaki iyi kadındır. Don Jose karakol dışında nöbettedir ve Micaela onu göremeden gider.

Nöbeti devralacak kıtanın gelmekte olduğunu anlarız. Halk ve özellikle çocuklar karakolun önünde bu tören değişimini izlemek için beklerler. Çocukların eşlik ettiği bu kısa sahne fifre ve trompetlerin çaldığı güzel bir marştır.

Don Jose karakola dönmüştür. Karakol komutanı, Micaela’nın geldiğini ve onu aradığını bildirir. Konuşma arasında Onbaşı Don Jose komutanına Micaela’yı sevdiğini söyler. Tam bu sırada, karakolun hemen yanındaki sigara fabrikasındaki çalışanlar dinlenme molasına çıkarlar. İşçi erkekler, karakoldaki askerler ve işçi kadınlar sahneyi doldurur. Neşeli bir koro dinleriz; “Sigara dumanı kafaları tütseler, tıpkı aşıkların tatlı sözleri gibi”.

Koro bitimiyle güzel Carmen sahnede belirir. Don Jose dışındaki tüm erkekler onunla ilgilenmekte, gözlerini Carmen’den alamamaktadır. Kalabalıktan gelen “Bizi ne zaman seveceksin Carmen” seslenmesine, meşhur “Habanera” aryası ile cevap verir.

Yaklaşık 5 dakika süren bu arya, melodisi en meşhur eserlerden biridir. Aşkın asi bir kuşa benzetildiği parçada, Carmen’in kendine güvenen kişiliğini, şehvet ve tehdit temalarıyla birlikte Bizet’in eşsiz müziğinde yaşarız.

Carmen meşhur aryasını bitirdikten sonra, meydanda bulunan tüm erkeklerin aksine kendisine hiç bakmayan ve onunla ilgilenmeyen Don Jose’nin yanına gelir. Orkestradan uvertürün ikinci bölümündeki melodi duyulurken, Carmen çiçeğini Don Jose’ye verir. Bu çiçek II. perdede özel bir aryanın konusu olacaktır. Don Jose, Carmen’den etkilenmiştir.

Bu sırada Micaela sahneye girer. Yani Carmen gider, oyundaki iyi kadın gelir. Don Jose’ye annesinin mektubunu verir. Annesi hastadır ve onu ziyarete gelmesini beklemektedir. Micaela köylerini, annesini anlatır ve ondan öpücük getirdiğini söyleyerek Don Jose’yi öper. Kısa süre önce Carmen’den etkilenmiş Don Jose’nin dudaklarından şu kelimeler dökülür; “Kim bilir hangi şeytanın avı olmak üzereydim. Annem uzaktan bile beni koruyor. Gönderdiği bu öpücük tehlikeyi uzaklaştırıyor!” Don Jose mektubu okur ve kendi kendisine annesinin isteğine uyarak Micaele ile evleneceğini söyler.

Don Jose, Carmen’in kendisine verdiği çiçeği tam çöpe atmak üzereyken fabrikadan gelen çığlıkları duyar ve oraya koşar. Kavga çıkmış ve Carmen bir kadını yaralamıştır. Don Jose’ye, Carmen’i alıp hapishaneye götürmesi emredilir.

Carmen güzelliğiyle Don Jose’yi etkilemeye çalışır. “Beni hapishaneye götürmeyeceksin, benim isteklerimi yapacaksın çünkü beni seviyorsun. Sana verdiğim çiçek tılsımlıydı”

İki dakikalık bu kısa melodi, bir kadının etkilemeye çalıştığı erkeğe randevu vermesini konu alır.

Kafası Carmen’in güzelliği, verdiği çiçek ve randevuyla iyice karışan Don Jose yumuşamaya başlamıştır. Carmen onbaşıyı cazibesi ve sözleriyle etkilemeye devam eder. Nihayet Don Jose, kadının bileklerindeki ipi gevşetir. Hapishaneye doğru yola çıktıklarında onbaşıyı itecek ve Carmen kaçacaktır.

Komutan sevk kağıdını Don Jose’ye verir, yola çıkma vakti gelmiştir. Askerler ve işçiler Carmen’in gidişini izlemek için toplanmıştır. Plan işler, herkesin gözü önünde Carmen Don Jose’yi ittirir ve kaçar. Komutan Don Jose’nin tutuklanmasını emrederken, perde kapanır.

Kısa bir prelüd ile perde açılır. Kaçakçıların toplandığı ve Carmen’in Don Jose’ye randevu verdiği meyhanedeyiz. Don Jose’nin komutanı da meyhanededir. Çingene kadınlar dans ederken Carmen meşhur şarkısını söylemeye başlar.

Çingenelerin dans ve müzik dolu hayatını anlatan bu şarkıya, sahnede dans sanatçılarının eşik etmesi gelenekselleşmiştir. Eser, yavaş tempoyla başlayıp çılgınca bir hal alan melodisiyle, dinleyenleri hayal etmekte özgür bırakır.

Bir sap ve U şeklinde metal çerçeveden oluşan bir müzik aletidir. 76’ya 30 cm ebatlarında pirinç ya da bronzdan yapılmadır. Hareket edebilen yatay kollardaki ince metalden küçük halkaları sallayınca yumuşak bir çınlama yahut sesli bir tıngırtı duyulur.

Çingeneler, aslen Kuzey Hindistan kökenli olup günümüzde ağırlıklı olarak Avrupa’da yaşayan göçebe bir halktır. Türkçede Roman sözcüğü de sıklıkla Çingene anlamında kullanılır.

Meyhanenin kapanma saati gelmiştir. Askerler ve karakol komutanı meyhaneyi terk etmek üzereyken, komutan Carmen’in yanına gelir ve “senin yüzünden hapse attığımız Don Jose hapisten çıktı” der. Onbaşının iki aylık cezası bitmiştir.

Bu sırada dışardan tezahürat sesleri duyulur “Çok yaşa matador! Çok yaşa Escamillo!”. Matador Escamillo boğa güreşlerini kazanmış ve kutlama için meyhaneye gelmiştir.

Bizet tarafından bestelenen bu parça, belki de dünyanın en fazla bilinen melodisi haline gelmiştir. Bizet, dinleyenleri boğa güreşi arenasına götürür, arenada yaşanan heyecan ve tutkuyu muhteşem müziğiyle dinleyenlere yaşatır.

Boğa güreşinde boğayı mızrakla dürten bir çift ata binmiş boğa güreşçilerinden biridir. Matador arenaya çıkmadan boğayı yorar.

Boğa güreşi sırasında matador ve yardımcıları boğanın boynunun arkasına, renkli bir şekilde oluşturulmuş oklar yerleştirir. Bunlara banderillas adı verilir. Banderillaslar, boğanın başını eğmesine sebep olur ve matadorun boğayı öldürmesine yardımcı olur.

Matador (torero veya toureiro), İspanyol kültürünün yaşandığı ülkelerde yapılan boğa güreşinde boğa dövüşçüsüdür. Boğa güreşindeki ana kişidir.

Escamillo Carmen’e yaklaşır ve ondan hoşlandığını Carmen’e hissettirir. Carmen’in aklında sadece Don Jose vardır.

Kaçakcılar sahneye gelir. Üç kadın ve iki erkek arasında coşkulu ve heyecan verici bir beşli oluşur, konu kaçakçıların bir sonraki hırsızlık planıdır. Carmen bu plana dahil olmak istemez. Don Jose’yi sevdiğini söyler, meyhanede onu bekleyecektir.

Nihayet Don Jose ve Carmen buluşur. Görüşmeleri şerefine Carmen özel ve neşe dolu bir dans yapar. Her şey yolunda giderken onbaşının karakola, işine dönmek istediğini söylemesi Carmen’i kızdırır. Kendisini sevmediğini söyleyerek, Don Jose’yi suçlar. Don Jose, iki ay önce Carmen’in kendisine verdiği çiçeği koyunundan çıkarır ve duygulu aryasına başlar.

Bu sahnede, tüm benliğiyle bir kadına ait olduğunu itiraf eden bir adamın duygularına şahitlik ederiz.

Onbaşı Don Jose, Carmen’ e karşı koymaya çalışmaktadır. Carmen’in cazibesi ve dağlara çıkarak emir almadan özgürce yaşamayı teklif etmesi onu şaşırtmıştır. Askerlik mesleğini, annesini ve Micaela’yı düşünmektedir. İhtirası ve iradesi arasına sıkışmıştır. Bunu fark eden Carmen, Don Jose’den çekip gitmesini ister ve onu sevmediğini söyler. Don Jose kapıya doğru giderken, çalan kapı onbaşının kaderini değiştirecektir. Gelen Don Jose’nin komutanıdır. Sarhoş komutanın Carmen’e ilgisi her şeyi değiştirir. Komutan alaylı bir dille Carmen’e kur yapar “Komutan varken, askerle mi olacaksın”. İki erkek arasında tartışma çıkar ve Don Jose komutanını yaralar. Artık tek çaresi kalmıştır, Carmen ve diğer çingenelerle birlikte göçebe hayatı yaşamak.

Kaçakçıların dağdaki kampında, sessiz ve karanlık bir gece. İkinci perdenin sonundan buraya kadar bir hayli zaman geçmiş ve Don Jose Carmen’in kölesi haline gelmiş, kıskanç bir adam olmuştur. Eski hayatını özlemektedir. Carmen’in ona sevgisi bitmiştir.

Don Jose: Ayrılmak mı? Bu lafı bir daha ağzına alırsan…!

Carmen: Beni öldürür müsün yani?… Cevap vermiyorsun? Kaderin dediği olur!

Jose ile Carmen konuşurken, yakınlarındaki iki kadın iskambil kartlarıyla fal bakmaya başlamıştır.

Kasvetli ifadelerin neşeli melodilerle örüldüğü bu bölüm, Bizet’in yeteneğini gösterir. Bu üçlü (trio) operanın en önemli sahnelerinden biridir.

Kaçakçılar için harekete geçme zamanı gelmiştir. Gümrük memurlarını atlatmaları gerekmektedir ve Don Jose’nin görevi malların başında beklemektir.

Bu sırada operanın iyi kadını Micaela zorluklarla dağın tepesindeki kampa gelmiştir. Jose’ye annesinin mesajını iletecek ve sonunda onu görebilecektir.

Bu parçada, sevdiği adamı kurtarmak ve hayatta kalmak için Tanrı’ya dua eden bir kadının duygularına şahit oluruz.

Micael, Don Jose’yi görür ve tam seslenmek üzereyken, matador Escamillo gelir. Escamillo, malları bekleyen Jose’ye Carmen’den hoşlandığını ve ona geldiğini ifade eder. Kıskançlıktan çıldıran Jose, Escamillo’ya saldırır, araya girenler cinayeti engeller.

Bu karmaşada Micaela’da saklandığı yerde bulunur. Jose’ye annesinin hasta ve ölmekte olduğunu söyler. Don Jose Carmen’i bırakmak istememektedir, kendini kaybetmiş, Carmen için her şeyi yapacak bir adam haline gelmiştir. Micaela’nın zorlamasıyla isteksizce annesinin evine doğru yola çıkar.

Pirinç çalgıların ve pizzicato yaylıların hâkim olduğu kısa bir prelüd ile perde açılır. III. Perdeden sonra bir süre geçtiğini anlarız.

Ortalık bayram yeri gibidir, birazdan boğa güreşi başlayacaktır. Matador Escamillo kalabalık tarafından bir kahraman gibi karşılanır. Yanında sevgilisi Carmen’de vardır, birbirlerine aşklarını ifade ederler, çok mutludurlar.

Bu sırada arkadaşları Carmen’i uyarır. Don Jose oraya gelmiştir ve Carmen’in ortalarda gözükmemesini isterler. Carmen, korkak bir kadın olmadığını onunla konuşacağını söyler.

Carmen meydanda Jose’yi bekler ve sahnede sadece ikisi kalır. Jose, Carmen’e âşık olduğunu ve ne isterse yapacağını, yeni bir hayat kurmayı teklif eder. Carmen, bunun mümkün olmadığını artık her şeyin bittiğini Escamillo’yu sevdiğini ifade eder.

Operanın son sahnesinde, öleceğini bilse de geri adım atmayan bir kadının ve aşıkken katile dönüşen bir adamın duygularını dinleriz